کودکی
سید علی حسینی خامنهای در ۲۹ فروردین ۱۳۱۸ هجری شمسی، برابر با ۲۸ صفر ۱۳۵۸ هجری قمری و ۱۹ آوریل ۱۹۳۹ میلادی در شهر مقدس مشهد دیده به جهان گشود.
ایشان فرزند مرحوم حجتالاسلام والمسلمین حاج سید جواد حسینی خامنهای و دومین فرزند خانواده بود. همچون بسیاری از طلاب و عالمان دینی، زندگی مرحوم سید جواد خامنهای بسیار ساده و زاهدانه بود.
آیتالله خامنهای درباره دوران کودکی خود میفرمایند:
«پدرم با اینکه روحانی شناختهشدهای بود، زندگی زاهدانهای داشت. زندگی ما سخت میگذشت. به یاد دارم گاهی شام ما تنها نان و کشمش بود که مادرم فراهم میکرد.»
خانهای که خانواده سید جواد در آن زندگی میکردند در یکی از محلههای فقیرنشین قرار داشت:
«خانه ما حدود شصتوپنج متر بود و تنها یک اتاق و زیرزمینی تاریک داشت. هرگاه مراجعهکنندگان برای دیدار پدرم میآمدند، ما مجبور میشدیم تا پایان دیدار به زیرزمین برویم... سالها بعد، افراد خیّری زمین کوچک کنار خانه را خریدند و توانستیم دو اتاق دیگر به خانه اضافه کنیم.»
پدر
پدر ایشان در ۱۶ آذر ۱۲۷۴ هجری شمسی، برابر با ۲۰ جمادیالثانی ۱۳۱۳ هجری قمری، در نجف اشرف متولد شد و در ۱۴ تیر ۱۳۶۵ هجری شمسی دار فانی را وداع گفت. وی از علما و مجتهدان برجسته زمان خود بود و همراه خانوادهاش به تبریز مهاجرت کرد. پس از اتمام دوره سطح، در سال ۱۳۳۶ هجری قمری به مشهد مهاجرت نمود.
در فقه و اصول، از محضر شخصیتهای برجستهای چون حاج آقا حسین قمی، میرزا محمد آقازاده خراسانی (معروف به کفایی)، میرزا مهدی اصفهانی و حاج فاضل خراسانی بهرهمند شد. در حوزه فلسفه نیز نزد آقا بزرگ حکیم مشهدی و شیخ اسدالله یزدی به تحصیل پرداخت.
سپس در سال ۱۳۴۵ هجری قمری به نجف اشرف رفت و از درس بزرگانی همچون میرزا محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی بهره برد و از سوی این سه شخصیت برجسته اجازه اجتهاد دریافت کرد.
پس از آن تصمیم گرفت به ایران بازگردد و تا پایان عمر در مشهد اقامت گزید. علاوه بر تدریس، امامت جماعت مسجد صدیقیهای بازار مشهد ـ معروف به مسجد آذربایجانیها ـ را بر عهده داشت و از امامان جماعت مسجد گوهرشاد نیز بود.
وی علاقه فراوانی به مطالعه و تحقیق داشت. از هممباحثهها و همراهان علمی او میتوان به حاج میرزا حسین اَبایی، حاج سید علیاکبر خویی، حاج میرزا حبیب ملکی و دیگر شخصیتهای علمی اشاره کرد که سالها با آنان به بحث و پژوهش پرداخت. او انسانی پارسا، زاهد و بیاعتنا به امور مادی بود و زندگی ساده و عارفانهای داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز، با وجود آنکه فرزندانش مسئولیتهای بلندپایه سیاسی و اجرایی داشتند، همچنان زندگی زاهدانه خود را حفظ کرد. مردم به سبب صفات انسانی و اخلاق نیکویش همواره به او اعتماد داشتند. پیکر ایشان در رواقی پشت ضریح مطهر امام رضا (ع) به خاک سپرده شد. امام خمینی (ره) نیز در پیام تسلیت خود به آیتالله خامنهای، آیتالله سید جواد خامنهای را عالمی پرهیزگار و متعهد توصیف کردند.
مادر
بانو میردامادی در سال ۱۲۹۳ هجری شمسی متولد شد و در سال ۱۳۶۸ هجری شمسی دار فانی را وداع گفت. ایشان بانویی مؤمن، پارسا و آشنا با آیات قرآن، احادیث، تاریخ و ادبیات بودند. وی در دوران مبارزات انقلابی علیه رژیم پهلوی، همواره همراه و پشتیبان فرزندان خود ـ بهویژه آیتالله سید علی خامنهای ـ بود.
«مادرم بانویی بسیار خردمند، باسواد و آشنا با شعر و هنر بود. او با حافظ مأنوس بود. البته وقتی میگویم “آشنا”، منظورم این نیست که حافظشناس حرفهای بود، بلکه دیوان حافظ را بسیار میخواند و با آن انس داشت. او کاملاً با قرآن کریم آشنا بود و صدایی بسیار دلنشین و زیبا داشت.»
«در دوران کودکی، همه ما دور مادرم جمع میشدیم و او قرآن کریم را برایمان تلاوت میکرد. قرآن را بسیار شیرین و زیبا میخواند. ما اطراف او مینشستیم و او در مناسبتهای مختلف، آیاتی درباره زندگی پیامبران را تلاوت میکرد. نخستین بار داستانهای حضرت موسی (ع)، حضرت ابراهیم (ع) و برخی دیگر از پیامبران را از مادرم شنیدم. هر زمان که قرآن تلاوت میکرد و نام پیامبران برده میشد، برای ما توضیحاتی نیز بیان میکرد.»
تحصیلات ابتدایی
سید علی خامنهای تحصیلات خود را از چهار سالگی آغاز کرد. او به مکتبخانه فرستاده شد و فراگیری قرآن کریم را آغاز نمود. دوران تحصیلات ابتدایی را در نخستین مدرسه اسلامی مشهد، «دارالتعلیم دیانتی»، گذراند. همزمان، نزد چند تن از قاریان برجسته مشهد به آموزش و تلاوت قرآن کریم پرداخت.
تحصیلات متوسطه
هنگامی که در کلاس ششم ابتدایی بود، تحصیلات مقدماتی حوزوی خود را آغاز کرد. علاقه فراوان او به علوم دینی و تشویق والدینش سبب شد که پس از پایان دوره ابتدایی وارد حوزه علمیه شود.
او تحصیلات اسلامی خود را در مدرسه علمیه سلیمانخان ادامه داد و بخشی از دروس مقدماتی را نیز نزد پدر خویش فرا گرفت.
پس از آن به مدرسه نواب رفت و دوره سطح را در آنجا به پایان رساند. همزمان، در دبیرستان نیز تحصیل میکرد و تحصیلات جدید را تا مقطع دوم متوسطه ادامه داد.
حوزه علمیه مشهد
وی کتاب «معالمالأصول» را نزد آیتالله سید جلیل حسینی سیستانی و «شرح لمعه» را نزد پدر خویش و میرزا احمد مدرس یزدی فرا گرفت. همچنین کتابهای «رسائل»، «مکاسب» و «کفایه» را نزد پدر خود و آیتالله حاج شیخ هاشم قزوینی به تحصیل پرداخت.
در سال ۱۳۳۴ هجری شمسی، در درس خارج فقه و اصول آیتالله سید محمدهادی میلانی شرکت کرد و از محضر علمی ایشان بهرهمند شد.
حوزه علمیه نجف
او در درس استادان برجسته حوزه علمیه نجف، از جمله آیتالله سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، سید محمود شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و میرزا حسن بجنوردی شرکت کرد. با این حال، به دلیل تمایل نداشتن پدرش به اقامت در نجف، به مشهد بازگشت. در مشهد نیز به مدت یک سال دیگر در درسهای آیتالله میلانی حضور یافت.
سپس در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی، به سبب علاقه فراوان به ادامه تحصیل، راهی حوزه علمیه قم شد. در همان سال و پیش از سفر به قم، آیتالله محمدهادی میلانی به ایشان اجازه روایت اعطا کرد.
حوزه علمیه قم
در قم، سید علی خامنهای از محضر شخصیتهای برجستهای همچون آیتالله حاج آقا حسین بروجردی، امام خمینی (ره)، حاج شیخ مرتضی حائری یزدی، سید محمد محقق داماد و علامه طباطبایی بهرهمند شد. ایشان در دوران اقامت خود در قم، بخش زیادی از وقت خویش را صرف تحقیق، مطالعه و تدریس کرد.
بازگشت به مشهد
در سال ۱۳۴۳ هجری شمسی، به دلیل مشکلات بینایی پدرش، ناچار شد به مشهد بازگردد تا از ایشان مراقبت کند. او بار دیگر در درسهای آیتالله میلانی شرکت کرد و این حضور تا سال ۱۳۴۹ ادامه یافت.
آیتالله خامنهای پس از بازگشت به مشهد، تدریس فقه و اصول در سطوح عالی را بر پایه کتابهایی چون «رسائل»، «مکاسب» و «کفایه» آغاز کرد. افزون بر این، کلاسهای تفسیر قرآن برای عموم مردم برگزار میکرد که شمار زیادی از جوانان، بهویژه دانشجویان، در آن شرکت میکردند.
کلاس تفسیر
در کلاسهای تفسیر خود، آیتالله خامنهای مهمترین مبانی اندیشه و فلسفه اسلامی را بر پایه آیات قرآن کریم تدریس میکرد و بر ضرورت مبارزه انقلابی و سرنگونی رژیم طاغوت تأکید فراوان داشت؛ بهگونهای که شرکتکنندگان در این جلسات به این باور میرسیدند که باید حکومتی مبتنی بر اسلام و تعالیم دینی در کشور برپا شود.
یکی از اهداف اصلی ایشان از برگزاری کلاسهای تفسیر، انتقال مفاهیم و اصول انقلاب اسلامی به جامعه بود. ایشان در سال ۱۳۴۷ هجری شمسی تدریس تفسیر در سطوح عالی برای طلاب علوم دینی را آغاز کرد و این جلسات تا سال ۱۳۶۶، پیش از بازداشت و تبعید به ایرانشهر، ادامه داشت. کلاسهای تفسیر ایشان حتی پس از دوران ریاستجمهوری نیز ادامه پیدا کرد.
تدریس درس خارج فقه
ایشان از سال ۱۳۶۹ هجری شمسی تدریس درس خارج فقه را آغاز کرد و از آن زمان تاکنون به تدریس مباحثی همچون جهاد، قصاص، مکاسب و نماز مسافر پرداخته است.
شخصیت ادبی
آیتالله خامنهای با شعر و ادبیات آشنایی عمیقی دارد و همواره به مطالعه رمانها و آثار داستانی علاقهمند بوده است. ایشان بسیاری از رمانها و آثار برجسته ادبی جهان را مطالعه کرده و علاقهاش به ادبیات، آثار نویسندگان بزرگ، و تاریخ و فرهنگ ملتهای شرق و غرب همچنان ادامه دارد.
وی علاوه بر مطالعه، در زمینه نقد ادبی و سرودن شعر نیز فعالیت داشته و با بسیاری از شاعران، نویسندگان و اندیشمندان در ارتباط بوده است. در دوران اقامت در مشهد، در محافل ادبیای شرکت میکرد که شاعران برجسته در آن حضور داشتند و در آن جلسات به نقد و بررسی اشعار میپرداخت.
آیتالله خامنهای اولین شعر خود را در سال 1334 یا 1335 سرود و در سالهای اخیر از تخلص «امین» استفاده کرده است.مدتها دو دفترچه داشت .در یکی غزل های شاخص و در دیگری تک بیتهای درخشان را می نوشت. مطالعه کتابهای تاریخی نیز بخش مهمی از فعالیتهای علمی ایشان را تشکیل میدهد و بر مباحث و موضوعات تاریخ معاصر تسلط دارد.
علاقه به زبان عربی
پدر مادر آیت الله خامنه ای از علمای فاضل و عرب زبان بود و مادر ایشان تا قبل از بلوغ در نجف و در خانه ای پرورش یافت که به عربی تکلم می کردند و لهذا با عربی عامیانه معمول نجف آشنایی داشت.
آیت الله خامنه ای نیز علاقه وافری به زبان عربی داشت و در ین باره می گوید:
عراقی ها برای زیارت به مشهد می آمدند . آنها در صحن امام رضا تجمع می کردند و شعر ها و قصایدی می خواندند .من ساعتهای طولانی می ایستادم و دل به آنها می سپردم و با دقت فراوان به کلمات آنها گوش می دادم.
ایشان در سفر عراق سعی می کرد فقط عربی حرف بزند و به همین خاطر همیشه به دنبال منطقه ای می گشت که کسی در آنجا به فارسی حرف نزند و از کاظمین به بغداد می رفتم تا فقط عربی حرف بزنم.
فراگیری ادبیات عرب
ایشان ادبیات عرب را تا بالاترین سطح آموخت و به ویژه شیفته کتاب مغنی در نحو و مطول در بلاغت بود.مطول از شیرین ترین درس های ایشان بود و به قول ایشان:
من با موضوعات این بخش زندگی می کردم و روحم از آن مالامال می شد. تا الان هم گاهی برخی از ابیات آن را با خود زمزمه می کنم.
ایشان دانشنامه های بزرگ عربی را در زمینه های تاریخ و تاریخ ادبیات خوانده است و حاشیه ها و ملاحظات خود را در پشت جلد هر کتاب نوشته است.
ولی ادبیات معاصر عرب در مجموعه نتوانسته علاقه ایشان را جلب کند. به قول ایشان:
در قسمت هایی از آن چیزهایی یافته ام که منافی ذائقه عربی و زبان عربی است و به ویژه باید از سبک متاثر از سبک و محتوای ادبیات اروپایی یاد کنم که نه ادبیات عربی است و نه ادبیات اروپایی بلکه چهره مسخ شده ای است که هر طبع سالم و ذوق سلیمی آن را پس می زند.
ایشان در ادامه می گوید:
من آثار نویسندگان و شعرای معاصر مصری، شامی و عراقی را خوانده ام اما گمشده خود را از جمله در سروده های محمد مهدی جواهری شاعر عراقی یافته ام.
علاقه به قرآن
انس با قرآن به روزهای کودکی اش باز م گشت.پس از شنیدن قرائت قرآن مادر در روزهای کودکی در سالهای دبستان ، پدر او را به حاج رمضان بنکدار از قاریان مشهدی سپرد و به قدری پیشرفت کرد که استاد گفت: من چیز جدید برای یاد دادن به تو ندارم.
پس از آن شاگرد قرآن ملا عباس شد، بزرگترین قاری مشهد و شاگرد سید محمد عرب زعفرانی موسس علم قرائت در مشهد.در همان سال های دبستان وقتی آیت الله کاشانی به مشهد آمد، قاری مراسم استقبال سید علی خامنه ای بود و در سال 1327 نیز که نه سال داشت دراستقبال از آیت الله نور الدین شیرازی در مزار خواجه اباصلت مشهد قرآن خوانده بود.
-->
آشنایی با قاریان مصری
ایشان در خاطرات خود می گوید:
برای گوش کردن به صدای قاریان، رادیوی صوت العرب را می گرفتیم. بنده قرآنی دارم که پشت آن نوشته ام امروز مصطفی اسماعیل خواند. امروز علی البنا خواند.رادیو قاهره را به چه زحمتی می گرفت. یکی از آشنایان رفته بود مصر و یکی دو تا نوار آورده بود.
در همین گوش سپاری ها با صدای راغب مصطفی آشنا شد .حدود سال های 46 یا 47 در مشهد دنبال خواندن شیخ مصطفی اسماعیل در رادیو های کشورهای عربی مخصوصا رادیو مصر می گشت.به تدریج سید علی خامنه ای و دوستانش به نوارهای قرائت قرآن دست یافتند و با قاریان جدید نیز آشنا شدند.
